Blog

Veri kurtarma laboratuvarında çalışan herkes size aynı şeyi söyleyecektir: En iyi veri kurtarma, hiç ihtiyaç duyulmayan veri kurtarmadır. Her gün, “Yedeğim vardı ama…” diye başlayan cümlelerle karşılaşıyoruz: Yedek diski aynı çantadaydı ve birlikte çalındı. Yedek, NAS’ın kendisiydi ve NAS çöktü. Yedek alınıyordu ama son altı aydır alınmıyormuş. Fidye yazılımı yedek diski de şifreledi.

Bu yazıda, hem evde hem de küçük ofislerde uygulanabilecek en basit ve en etkili yedekleme yaklaşımını, yani 3-2-1 kuralını anlatıyoruz.

3-2-1 kuralı nedir?

3-2-1 kuralı, yedekleme konusunda yıllardır kabul gören basit bir formüldür:

• 3 kopya: Önemli verilerinizin orijinali dahil toplam en az üç kopyası olsun.
• 2 farklı ortam: Bu kopyalar en az iki farklı türde depolama ortamında bulunsun (örneğin bilgisayarınızın diski ve harici bir disk ya da NAS).
• 1 uzak kopya: Kopyalardan en az biri fiziksel olarak başka bir konumda olsun (bulut, ofis dışındaki bir disk vb.).

Bu formülün mantığı basittir: Aynı anda aynı nedenden etkilenebilecek tüm kopyalar, aslında tek bir kopya gibidir. Bilgisayarınızla aynı masada duran ve sürekli bağlı olan bir harici disk; elektrik dalgalanması, hırsızlık, yangın, su baskını veya fidye yazılımı karşısında bilgisayarınızla birlikte kaybolabilir.

Evde 3-2-1 nasıl uygulanır?

Ev kullanıcıları için en değerli veriler genellikle fotoğraflar, videolar ve kişisel belgelerdir. Basit bir düzen şöyle olabilir:

1. Kopya 1: Bilgisayarınız veya telefonunuz (orijinal veriler).
2. Kopya 2: Ayda bir veya önemli bir olaydan sonra güncellediğiniz bir harici disk. Yedek aldıktan sonra diski bilgisayardan ayırın.
3. Kopya 3: Bir bulut depolama hizmeti ya da evden farklı bir yerde (örneğin bir aile büyüğünüzde) saklanan ikinci bir harici disk.

Telefonlar için otomatik bulut yedeklemesini açık tutmak ve fotoğrafları dönem dönem bilgisayara aktarmak, en çok kaybedilen anıların korunmasını sağlar.

Küçük ofislerde 3-2-1 nasıl uygulanır?

Ofislerde muhasebe verileri, müşteri dosyaları ve ortak klasörler genellikle bir NAS veya sunucuda tutulur. Burada yapılan en büyük hata, NAS’ın veya RAID’in kendisini yedek sanmaktır. RAID, bir disk arızalandığında sistemin çalışmaya devam etmesini sağlar; ancak yanlışlıkla silme, fidye yazılımı, cihaz arızası veya yangın karşısında koruma sağlamaz. Bu konuyu RAID veri kurtarma sayfamızda ayrıntılı anlattık.

Küçük bir ofis için örnek bir düzen:

1. Kopya 1: NAS veya dosya sunucusu (çalışan veriler).
2. Kopya 2: NAS’ın her gece otomatik olarak yedek aldığı, ayrı bir yedekleme diski veya ikinci bir NAS.
3. Kopya 3: Bulut yedekleme hizmeti ya da haftalık olarak değiştirilip ofis dışında saklanan harici diskler.

Ek olarak NAS’ınızda anlık görüntü (snapshot) özelliğini etkinleştirmek, yanlışlıkla silme ve fidye yazılımı saldırılarına karşı çok değerli bir ek koruma katmanı sağlar.

Fidye yazılımı çağında “çevrimdışı” kopya

Fidye yazılımları, ağ üzerinden erişebildikleri her şeyi şifrelemeye çalışır: bilgisayarı, paylaşılan klasörleri, bağlı harici diskleri ve hatta bazen yedekleme klasörlerini. Bu yüzden 3-2-1 kuralına günümüzde sıkça bir ek yapılır: Kopyalardan en az birinin çevrimdışı (bağlantısı kesilmiş) ya da değiştirilemez (immutable) olması. Yedek aldıktan sonra fişten çekilen bir harici disk, en basit çevrimdışı kopyadır. Fidye yazılımı saldırılarında neler yapılabileceğini fidye yazılımı veri kurtarma sayfamızda anlattık.

Yedeğinizi test etmeyi unutmayın

Laboratuvarda sık karşılaştığımız bir başka durum da yedeklerin aslında çalışmıyor olmasıdır: yedekleme yazılımı aylar önce hata vermeye başlamış, yedek diski dolmuş ya da yedekler açılamıyor. Bunu önlemek için:

• Ayda bir, yedekten rastgele birkaç dosyayı geri yükleyip açılıp açılmadığını kontrol edin.
• Yedekleme yazılımının hata bildirimlerini e-postanıza yönlendirin.
• Yedek disklerinin doluluk oranını takip edin.
• Yedekleme düzeninizi yazılı hâle getirin; işi yapan kişi değiştiğinde süreç aksamasın.

Yedek diskler de bozulur

Yedekleme için kullanılan harici diskler de birer harddisktir ve zamanla bozulabilir. Yıllarca çekmecede bekleyen bir yedek diskin, ihtiyaç duyulduğu gün çalışmadığını görmek ne yazık ki sık rastlanan bir durumdur. Yedek disklerinizi birkaç yılda bir yenilemeyi ve en az iki farklı yedek ortamı kullanmayı alışkanlık hâline getirin. Disklerin bozulmadan önce verdiği işaretleri harddisk bozulma belirtileri yazımızda bulabilirsiniz.

Geç kaldıysanız

Yedeğiniz yoksa ve bir disk, NAS ya da sunucu zaten arızalandıysa, panik yapmayın ve cihazı çalıştırmaya devam etmeyin. Arızalı cihazı kapatmak ve profesyonel bir değerlendirme almak, kurtarma şansınızı korumak için yapabileceğiniz en doğru adımdır. Ücretsiz analiz ile kurtarılabilecek veri oranını, süreyi ve sabit fiyatı önceden öğrenebilirsiniz. Verileriniz kurtarıldıktan sonra da ilk işiniz, bu yazıdaki düzeni kurmak olsun.

Bir dosyayı yanlışlıkla sildiğinizde ya da bir disk aniden açılmadığında, internette karşınıza çıkan ilk öneri genellikle bir veri kurtarma programıdır. Bu programlar doğru durumda kullanıldığında gerçekten işe yarar ve sizi gereksiz bir masraftan kurtarabilir. Ancak yanlış durumda kullanıldıklarında, laboratuvarda kurtarılabilecek verilerin kalıcı olarak kaybolmasına da yol açabilirler. Laboratuvarımıza gelen disklerin bir bölümünde, kurtarmayı zorlaştıran şeyin arızanın kendisi değil, öncesinde yapılan program denemeleri olduğunu görüyoruz.

Bu yazıda, veri kurtarma programlarının nasıl çalıştığını, hangi durumlarda güvenle denenebileceğini ve hangi durumlarda kesinlikle kullanılmaması gerektiğini anlatıyoruz.

Veri kurtarma programları nasıl çalışır?

Bir dosyayı sildiğinizde ya da diski hızlı formatladığınızda, işletim sistemi dosyanın içeriğini hemen silmez; yalnızca o dosyanın kapladığı alanı “boş” olarak işaretler. Veri kurtarma programları, diskteki bu “boş” alanları ve dosya sisteminin kayıtlarını tarayarak silinmiş ama henüz üzerine yazılmamış dosyaları bulur.

Burada kritik nokta şudur: Programların tamamı, diskin fiziksel olarak sağlam olduğunu ve sorunsuz okunabildiğini varsayar. Program, diski baştan sona defalarca okur. Sağlam bir disk için bu sorun değildir; ancak zayıflamış bir disk için bu yoğun okuma, son darbe olabilir.

Program denemenin makul olduğu durumlar

Aşağıdaki koşulların hepsi geçerliyse bir kurtarma programını denemeniz makul olabilir:

• Dosyaları yanlışlıkla sildiniz veya diski yanlışlıkla hızlı formatladınız.
• Disk normal hızda çalışıyor, hiçbir alışılmadık ses çıkarmıyor ve bilgisayar tarafından sorunsuz tanınıyor.
• Programı, verilerin bulunduğu diskten farklı bir diske kurabiliyorsunuz.
• Kurtarılan dosyaları da yine farklı bir diske kaydedebiliyorsunuz.
• Silme işleminden sonra diske yeni veri yazılmadı veya çok az yazıldı.

Bu koşullarda kurtarma programı, silinen dosyaları başarıyla bulabilir. Yine de dosyalar sizin için çok değerliyse, ilk denemeden önce profesyonel bir değerlendirme almak daha güvenlidir; çünkü yanlış ayarlarla yapılan bir deneme diske yazma yapabilir.

Program kullanmamanız gereken durumlar

En sık yapılan hatalar

Programı kurtarma yapılacak diske kurmak

En yaygın ve en zararlı hatadır. Silinen dosyalar C: diskindeyse ve programı da C: diskine kurarsanız, programın dosyaları tam da kurtarmak istediğiniz verilerin üzerine yazılabilir. Programı her zaman başka bir diske veya taşınabilir bir sürüm olarak USB belleğe kurun.

Kurtarılan dosyaları aynı diske kaydetmek

Program bir dosyayı bulduğunda onu aynı diske geri yazarsanız, henüz kurtarılmamış diğer dosyaların üzerine yazabilirsiniz. Kurtarılan dosyaları her zaman ayrı bir diske kaydedin.

Birden fazla programı art arda denemek

İlk program sonuç vermeyince ikincisini, sonra üçüncüsünü denemek, diski saatlerce yoğun okumaya maruz bırakır. Disk fiziksel olarak sağlam değilse bu süreç hasarı hızla büyütür.

“Onarım” ve “düzeltme” işlevlerini kullanmak

Bazı programlar ve Windows’un CHKDSK aracı, dosya sistemini onarmayı teklif eder. Bu işlemler diske yazma yapar ve bazen dosya kayıtlarını silerek ya da taşıyarak yapıyı “düzeltir”. Önemli verileriniz yedeksizse, önce verileri kurtarın, sonra onarım yapın.

Windows’un biçimlendirme önerisini kabul etmek

Disk “RAW” göründüğünde Windows biçimlendirmeyi önerir. Bu öneriyi kabul etmek, sonrasında yapılacak kurtarmayı zorlaştırır. Bu uyarıyla karşılaşırsanız “İptal”e basın.

Program sonuç vermediyse

Program dosyaları bulamadıysa, bulduğu dosyalar açılmıyorsa veya tarama yarıda kaldıysa, denemeyi bırakın ve diski kullanmayın. Bu, sorunun yazılımsal kurtarmanın sınırlarını aştığını ya da diskin fiziksel bir sorunu olduğunu gösterebilir. Laboratuvar ortamında diskin önce fiziksel durumu değerlendirilir, ardından kontrollü okuma teknikleriyle diskin birebir kopyası alınır ve kurtarma bu kopya üzerinde yapılır. Bu yaklaşım, orijinal diskin gereksiz yere yıpranmasını önler.

Ayrıntılar için silinen ve formatlanan veri kurtarma ile harddisk veri kurtarma sayfalarımıza göz atabilirsiniz.

Özet

• Kurtarma programları yalnızca fiziksel olarak sağlam disklerde, silme ve hızlı format gibi mantıksal kayıplarda işe yarar.
• Programı ve kurtarılan dosyaları her zaman başka bir diske koyun.
• Ses yapan, yavaşlayan, kaybolan veya düşen disklerde program denemeyin.
• Veriler çok değerliyse, ilk denemeden önce profesyonel değerlendirme alın.

Harddiskler nadiren bir anda, hiçbir işaret vermeden bozulur. Laboratuvarımıza gelen disklerin önemli bir kısmında, müşterilerimiz geriye dönüp baktığında haftalar hatta aylar önce bazı uyarı işaretleri fark ettiklerini söylüyor: “Bir süredir yavaşlamıştı”, “Arada bir garip bir ses geliyordu”, “Bazı dosyalar açılmıyordu.” Bu yazıda, bir harddiskin bozulmaya başladığını gösteren en yaygın yedi işareti ve her biri karşısında ne yapmanız gerektiğini anlatıyoruz.

Önemli bir not: Bu işaretlerden birini görmeniz diskinizin kesinlikle bozulacağı anlamına gelmez; ancak yedeğinizi hemen almanız gerektiği anlamına gelir. Disk henüz çalışırken alınan bir yedek, sonrasında yapılacak herhangi bir veri kurtarma işleminden her zaman daha ucuz ve daha garantilidir.

1. Belirgin yavaşlama ve takılmalar

Bilgisayarınız eskisine göre çok daha yavaş açılıyorsa, dosya açarken veya kopyalarken sık sık “yanıt vermiyor” durumuna düşüyorsa ve bu durum yazılım güncellemeleri veya virüs taramasıyla açıklanamıyorsa, diskin yüzeyinde okunamayan alanlar (bad sector) oluşmaya başlamış olabilir. Disk, okuyamadığı bir alanı defalarca okumaya çalışır; bu da takılmalara neden olur.

Ne yapmalı? Önemli dosyalarınızı başka bir diske kopyalayın. Kopyalama sık sık takılıyorsa, en önemli klasörlerden başlayın ve tüm diski tek seferde kopyalamaya çalışmayın.

2. Yeni ve alışılmadık sesler

Sağlıklı bir harddisk hafif bir vızıltı ve okuma sırasında yumuşak tıkırtılar çıkarır. Ancak düzenli aralıklarla tekrarlanan sert tık sesleri, cızırtı, sürtünme ya da bip sesi, mekanik bir sorunun habercisidir. Özellikle ritmik tık sesi, okuma kafalarının zorlandığını gösterir.

Ne yapmalı? Bu en ciddi uyarı işaretidir. Disk hâlâ çalışıyorsa yalnızca en kritik dosyalarınızı hızla kopyalayın, ardından diski kapatın. Disk tanınmıyorsa veya ses sürekli hâle geldiyse diski hiç çalıştırmayın.

3. Açılmayan veya bozuk görünen dosyalar

Daha önce sorunsuz açılan fotoğrafların yarısının gri görünmesi, belgelerin “dosya bozuk” hatası vermesi ya da videoların belirli bir noktada donması, dosyaların bulunduğu alanların okunamadığını gösterebilir.

Ne yapmalı? Bozuk dosyaları tekrar tekrar açmaya çalışmayın; her deneme, zayıf alanı yeniden zorlar. Sağlam dosyalarınızın yedeğini alın.

4. Diskin bir görünüp bir kaybolması

Harici diskin bağlantısının sık sık kopması, dahili diskin bazen BIOS’ta görünüp bazen görünmemesi, kablo ve port sorunlarından kaynaklanabileceği gibi, zayıflayan bir kafa veya elektronik sorunun da işareti olabilir.

Ne yapmalı? Önce kabloyu ve portu değiştirerek bir kez deneyin. Sorun devam ediyorsa diskin kendisinde bir arıza vardır; verilerinizi kopyalamaya çalışırken bağlantı kopuyorsa daha fazla zorlamayın.

5. SMART uyarıları

Harddiskler, SMART (Self-Monitoring, Analysis and Reporting Technology) adı verilen bir sistemle kendi sağlık durumlarını izler. BIOS’ta açılışta “SMART status bad” uyarısı, ya da disk sağlığını gösteren bir programda “yeniden atanmış sektör” (reallocated sectors), “bekleyen sektör” (pending sectors) veya “düzeltilemeyen hatalar” değerlerinin artması, diskin yıprandığını gösterir.

Ne yapmalı? SMART uyarısı, diskin çalıştığı ama güvenilmez hâle geldiği anlamına gelir. Yedeğinizi hemen alın ve diski değiştirmeyi planlayın. SMART değerleri iyi görünse bile disk bozulabilir; bu yüzden SMART’ı tek güvence olarak görmeyin.

6. Sık sık “disk denetimi” ve dosya sistemi hataları

Bilgisayarın açılışta sık sık disk denetimi (CHKDSK) yapması, klasörlerin kaybolması, dosya adlarının anlamsız karakterlere dönüşmesi veya Windows’un diski onarmayı önermesi, dosya sisteminin zarar gördüğünü gösterir. Bu bazen ani elektrik kesintilerinden, bazen de altta yatan bir yüzey sorunundan kaynaklanır.

Ne yapmalı? Önemli verileriniz yedeksizse, onarım araçlarını çalıştırmadan önce yedek alın. Onarım araçları dosya sistemini tutarlı hâle getirmek için bazı dosyaları silebilir veya taşıyabilir.

7. Aşırı ısınma

Normalden çok daha sıcak çalışan bir disk, motor veya elektronik bileşenlerin zorlandığını gösterebilir. Ayrıca yetersiz havalandırma, diskin ömrünü kısaltan başlı başına bir etkendir. Özellikle kapalı dolaplarda çalışan masaüstü bilgisayarlarda ve havalandırma delikleri tıkanmış dizüstü bilgisayarlarda sık görülür.

Ne yapmalı? Bilgisayarın havalandırmasını kontrol edin, tozdan arındırın. Disk sıcaklığı yüksek kalmaya devam ediyorsa yedek alın ve diski değerlendirin.

Yedeğiniz yoksa ve disk artık açılmıyorsa

Uyarı işaretleri geç fark edildiyse ve disk artık tanınmıyorsa, bu noktadan sonra yapılacak her deneme kurtarma şansını azaltır. Diski kapatın ve profesyonel bir değerlendirme yaptırın. Harddisk veri kurtarma sayfamızda arıza türlerini ve nasıl çalıştığımızı, disk tanınmıyor rehberimizde ise güvenle yapabileceğiniz kontrolleri bulabilirsiniz.

En iyi önlem: düzenli yedek

Hiçbir harddisk sonsuza kadar çalışmaz. Bir diskin bozulup bozulmayacağı değil, ne zaman bozulacağı sorusu önemlidir. Bu yüzden en etkili önlem, önemli verilerinizin her zaman en az bir kopyasının başka bir ortamda bulunmasıdır. Basit ve etkili bir yedekleme düzeni için 3-2-1 yedekleme kuralı yazımıza göz atabilirsiniz.