Bir dosyayı yanlışlıkla sildiğinizde ya da bir disk aniden açılmadığında, internette karşınıza çıkan ilk öneri genellikle bir veri kurtarma programıdır. Bu programlar doğru durumda kullanıldığında gerçekten işe yarar ve sizi gereksiz bir masraftan kurtarabilir. Ancak yanlış durumda kullanıldıklarında, laboratuvarda kurtarılabilecek verilerin kalıcı olarak kaybolmasına da yol açabilirler. Laboratuvarımıza gelen disklerin bir bölümünde, kurtarmayı zorlaştıran şeyin arızanın kendisi değil, öncesinde yapılan program denemeleri olduğunu görüyoruz.
Bu yazıda, veri kurtarma programlarının nasıl çalıştığını, hangi durumlarda güvenle denenebileceğini ve hangi durumlarda kesinlikle kullanılmaması gerektiğini anlatıyoruz.
Veri kurtarma programları nasıl çalışır?
Bir dosyayı sildiğinizde ya da diski hızlı formatladığınızda, işletim sistemi dosyanın içeriğini hemen silmez; yalnızca o dosyanın kapladığı alanı “boş” olarak işaretler. Veri kurtarma programları, diskteki bu “boş” alanları ve dosya sisteminin kayıtlarını tarayarak silinmiş ama henüz üzerine yazılmamış dosyaları bulur.
Burada kritik nokta şudur: Programların tamamı, diskin fiziksel olarak sağlam olduğunu ve sorunsuz okunabildiğini varsayar. Program, diski baştan sona defalarca okur. Sağlam bir disk için bu sorun değildir; ancak zayıflamış bir disk için bu yoğun okuma, son darbe olabilir.
Program denemenin makul olduğu durumlar
Aşağıdaki koşulların hepsi geçerliyse bir kurtarma programını denemeniz makul olabilir:
- Dosyaları yanlışlıkla sildiniz veya diski yanlışlıkla hızlı formatladınız.
- Disk normal hızda çalışıyor, hiçbir alışılmadık ses çıkarmıyor ve bilgisayar tarafından sorunsuz tanınıyor.
- Programı, verilerin bulunduğu diskten farklı bir diske kurabiliyorsunuz.
- Kurtarılan dosyaları da yine farklı bir diske kaydedebiliyorsunuz.
- Silme işleminden sonra diske yeni veri yazılmadı veya çok az yazıldı.
Bu koşullarda kurtarma programı, silinen dosyaları başarıyla bulabilir. Yine de dosyalar sizin için çok değerliyse, ilk denemeden önce profesyonel bir değerlendirme almak daha güvenlidir; çünkü yanlış ayarlarla yapılan bir deneme diske yazma yapabilir.
Program kullanmamanız gereken durumlar
- Disk ses yapıyorsa (tık, cızırtı, bip, sürtünme). Mekanik arızalı bir diskte tarama, okuma kafalarının plaka yüzeyini çizmesine yol açabilir.
- Disk çok yavaşsa veya tarama sırasında takılıyorsa. Bu, bad sector işaretidir ve yoğun okuma bad sector’leri artırabilir.
- Disk bir görünüp bir kayboluyorsa.
- Disk hiç tanınmıyorsa. Program, tanınmayan bir diske zaten erişemez; sorun yazılımsal değil donanımsaldır.
- Disk düştüyse veya darbe aldıysa.
- RAID veya NAS dizisi söz konusuysa. Dizideki tek bir diske program çalıştırmak hem sonuç vermez hem de dizinin yapısını bozabilir.
- Silinen dosyalar SSD’deyse. TRIM etkin sistemlerde silinen alanlar kısa sürede temizlenir; program çoğu zaman sonuç vermez. Bu durumda zaman kaybetmeden değerlendirme almak daha iyidir.
En sık yapılan hatalar
Programı kurtarma yapılacak diske kurmak
En yaygın ve en zararlı hatadır. Silinen dosyalar C: diskindeyse ve programı da C: diskine kurarsanız, programın dosyaları tam da kurtarmak istediğiniz verilerin üzerine yazılabilir. Programı her zaman başka bir diske veya taşınabilir bir sürüm olarak USB belleğe kurun.
Kurtarılan dosyaları aynı diske kaydetmek
Program bir dosyayı bulduğunda onu aynı diske geri yazarsanız, henüz kurtarılmamış diğer dosyaların üzerine yazabilirsiniz. Kurtarılan dosyaları her zaman ayrı bir diske kaydedin.
Birden fazla programı art arda denemek
İlk program sonuç vermeyince ikincisini, sonra üçüncüsünü denemek, diski saatlerce yoğun okumaya maruz bırakır. Disk fiziksel olarak sağlam değilse bu süreç hasarı hızla büyütür.
“Onarım” ve “düzeltme” işlevlerini kullanmak
Bazı programlar ve Windows’un CHKDSK aracı, dosya sistemini onarmayı teklif eder. Bu işlemler diske yazma yapar ve bazen dosya kayıtlarını silerek ya da taşıyarak yapıyı “düzeltir”. Önemli verileriniz yedeksizse, önce verileri kurtarın, sonra onarım yapın.
Windows’un biçimlendirme önerisini kabul etmek
Disk “RAW” göründüğünde Windows biçimlendirmeyi önerir. Bu öneriyi kabul etmek, sonrasında yapılacak kurtarmayı zorlaştırır. Bu uyarıyla karşılaşırsanız “İptal”e basın.
Program sonuç vermediyse
Program dosyaları bulamadıysa, bulduğu dosyalar açılmıyorsa veya tarama yarıda kaldıysa, denemeyi bırakın ve diski kullanmayın. Bu, sorunun yazılımsal kurtarmanın sınırlarını aştığını ya da diskin fiziksel bir sorunu olduğunu gösterebilir. Laboratuvar ortamında diskin önce fiziksel durumu değerlendirilir, ardından kontrollü okuma teknikleriyle diskin birebir kopyası alınır ve kurtarma bu kopya üzerinde yapılır. Bu yaklaşım, orijinal diskin gereksiz yere yıpranmasını önler.
Ayrıntılar için silinen ve formatlanan veri kurtarma ile harddisk veri kurtarma sayfalarımıza göz atabilirsiniz.
Özet
- Kurtarma programları yalnızca fiziksel olarak sağlam disklerde, silme ve hızlı format gibi mantıksal kayıplarda işe yarar.
- Programı ve kurtarılan dosyaları her zaman başka bir diske koyun.
- Ses yapan, yavaşlayan, kaybolan veya düşen disklerde program denemeyin.
- Veriler çok değerliyse, ilk denemeden önce profesyonel değerlendirme alın.